Kategoriler
edebiyat Genel

01.01.2019

Sevgili günlük;
Hakkımda ilk bilmen gereken, adımdan da önce, çok kıskanç bir insan olduğum… Birisini sahiplendiğimde, birisini ‘benim
‘ kabul ettiğimde, oldukça mülkiyetçi olabilirim. Sevgilimi sözgelimi, her gün, panzehir vererek zehirlerim. Vücudunun muhtelif yerlerini; udaklarını, saçlarını… bu zehre bularım ki, onları öpen birisi bünyesinde panzehir olmayacağından anında, sevgi dereceme göre zehri de belirleyebilirim, çok sevmediğim biriyse anında, sevdiğim biriyse acı çekerek; öldüren zehirlerdir bunlar.
İşte bu denli kıskanç bir insanın eline düştün sevgili günlüğüm. Senin için kilitli bir kutu aldım ve bu kilidi açan kişiler için, muhteşem bir zehir hazırladım.
Kağıdın rahatlıkla emeceği, oldukça tesirli bir sıvı bu. İnsan süründüren cinsten…
Peki neden böyle bir insan oldum ben?
Bir zamanlar bir kraldım. Bir diktatör…
Aslında, param olduğu için her istediği yapılan insanlardan birisiydim. Politik bir şeyden söz etmiyorum senin anlayacağın.
Her şey benimken, her şeyin malikiyken; birden… sıradan bir insan oluvermiştim. Beni aldatan bir dostum yüzünden. Onnu kontrol etmediğim için, ona güvendiğim için olmuştu tüm bunlar. Eğer onun üzerine bir önlem yerleştirseydim… Bir tür tuzak, bunlar başıma gelmezdi… Mesela, bana yalan söylediğinde etkinleşen bir tür sıkıntı veren; ama öldürmeyen bir önlem. Klasik koşullandırırdım böylece onu ve bana yalan söylemezdi. Bu işte öyle uzmanlaştım ki, sadece onunla konuşturduğumda bu önlemi etkinleştiriyorum ve sadece bana yalan söyleyemez hale getiriyorum yeni dostlarımı artık.
Herkese yerleştiriyorum bunu, benim olan herkese…
İşte bu sayede; üzerimden hiç ayrılmayan şüphe bulutunu, bir nebze de olsa, küçültmeyi deniyorum.
Eh, bugünlük iyi geceler, sadece benim olacak olan sevgili günlük.

Kategoriler
Kiralık Katil

Kiralık Katil _ On Altıncı Bölüm: (11.06.2018)


Vay be! İlginç bir gün daha!
Bu şempanze o kadar çok yiyor ki, inanılmaz. Özellikle karbonhidrat veriyoruz ki beynini beslesin… Tamam, bu zaten öngörülebilir bir şeydi; ama bu hayvanın hiçbir şey yaptığı yok ki! Garip bir şekilde tutuk davranıyor. Tüylerini karıştırırken bile… Hareketleri çok sakar. Anlam veremiyorum.
Yasemin’in bir fikri var: Beyindeki, hatta omurilikteki tüm sinir hücrelerinde düşünce, yani bilinç oluştuğundan bilinçdışı yaptığı bir sürü hareketi bilinçle yapmaya hiç alışık olmadığından neredeyse hiçbir hareket yapamıyor bu zavallı hayvan. Tuvaletini bile yapamıyor.
Alper müdahale etmemiz gerektiğini söylerken Yasemin biraz beklememizi öneriyor. Belki de şempanzenin içindeki bilinç gelişebilir. Ben de Yasemin’le aynı fikirdeyim.


Garip bir gün daha… Durum hala aynı… Çok az şey yapabiliyor hala. Yemek yiyor; ama yemeği ona ellerimizle yedirmemiz gerekiyor. Çoğu zaman boğazında kalıyor. Soluksuz kaldığından suni teneffüs yapmak zorunda kaldığımız bile oldu. Sindirimi nasıl yapıyor bilmiyorum; ama galiba beyninin önceliği beslenmek olduğu için yemek ve sindirmek konusunda pek sorun olmuyor anladığım kadarıyla. Beyin, yani bilinç vücuttan bağımsızlaşmaya başladı galiba. Bu gerçekten çok ilginç bir durum.
Artık dışkılamaya başladı. Yavaş yavaş olacak galiba her şey. Alper hepimizden fazla düşüyor bu maymunun üzerine. Kendisini hala suçlu hissediyor olmalı.


Galiba bu virüs çok yavaş ve rastgele bir biçimde çoğalıyor. Nasıl çoğalıp vücudun hangi bölgelerine yerleşeceği hakkında en ufak bir fikrimiz yok… Yemek yemeyi kesti hayvan. Serumla besliyoruz. Soluk alması da düzensizleşti. Oksijen maskesine mi bağlasak? Kalbinin atışları da sekteye uğramaya başladı. Öldü ölecek!


İlk şempanzemizi kaybettik! Üzülmemem gerektiğini biliyorum; ama elimde değil işte! Hayvancağızın neden öldüğünü anlamak için beyin dalgalarını gösteren tüm kayıtları incelemeye almamız gerekiyor. Virüsün nasıl vücuda uyum sağladığını anlayabiliriz belki. Bunun ne işe yarayacağını, bunu anlamanın bize nasıl yardımcı olacağını tam olarak kestiremiyorum; ama böyle böyle ilerlemek zorundayız işte. Ölen hayvanların sadece ilki olacak bu şempanze.!
Bu arada… İnsan git gide büyüyor. Çok zeki bu çocuk! İnanamayacağınız kadar!


Virüs o kadar rastgele ilerliyor ki… ilerleyişindeki örüntüyü bile fark edemiyoruz. Neye göre ilerlediğini bir türlü anlayamıyoruz yani. Ölen maymunun kaydedilmiş hiçbir test sonucu ya da beyin dalgalarını kaydettiğimiz hiçbir grafik, bunu anlamakta yardımcı olmadı. Ne yapacağımızı, nasıl ilerleyeceğimizi bilmiyoruz. Acaba ölen maymunun kanındaki, uyum sağlamak için başkalaşmış virüsü başka bir şempanzeye bulaştırsak?


Aslında yapacağımız tek şey buymuş gibi görünüyordu zaten. Başkalaşmış virüsü yeni bir şempanzenin kanına zerk etmekten başka ne yapabilirdik ki? Tabii ki biraz seyrelttikten sonra. Öyle de yaptık… Canım o kadar sıkkın ki, en ufak bir şeyi yepyeni bir fikir gibi algılamak istiyorum günbegün düşmekte olan motivasyonumu yükseltmek için.
Bu şempanze önce hiçbir şey olmamış, virüs hiç zerk edilmemiş gibi hayatına devam etti. Akşama doğru davranışlarında fark edilebilir bir yavaşlama gözledik. Mesela çok yavaş hareket ediyordu. Yemeği de ağır çekimdeymiş gibi yiyordu.
Bu arada daha önceki şempanzenin yumurta hücrelerinden birisini dondurmuştuk. Bunun da ölmeden spermini alıp bir zigot üretmeliydik. Bir şekilde bu virüse maruz bırakılmış bir zigot olacaktı bu zigot. Virüse uyum sağlama ihtimali diğer maymunlardan çok daha fazla olacaktı doğal olarak. Belki de bunlara hiç gerek olmayacaktı. İkinci şempazede başarıya ulaşmış olacaktık. Peh… Bu ihtimalin gerçek olacağına bir an bile inanmıyorum. Motivasyonumun neden düştüğünü bilmiyorum; ama garip bir şekilde, içten içe başarılı olamayacağımıza inanıyorum. Ne oldu bana bilmiyorum… Daha birkaç gün önce çok mutlu bir adamken bir şempanzenin, ilk şempanzemizin ölmesi beni neden bu kadar etkiledi anlamıyorum. Ne bekliyordum ki? Bu virüsü inşa ederken yıllarımızı harcamışken ilk denemede her şeyin hallolacağını mı?
Acaba sperm örneğini şempanzeden ne zaman alsak? Virüsün tüm vücuda yayılıp yayılmadığını kontrol etmemiz gerekiyor. Her şey bununla da bitmiyor tabii. Virüsün değişiminin ne zaman en makul hale geleceğini bilmemiz imkansız. Öyle ya, bir an sonra şempanze ölüverir ve sperm örneği alınamaz. Onun için her fırsatta almak en mantıklı çözümmüş gibi görünüyor. Sabah-akşam hayvanın başından ayrılmıyoruz. Tıpkı ilkinde olduğu gibi… Gerçi bu kez sanki bir kat fazla ilgi gösteriyoruz. Ya da bana öyle geliyor.
Öyle ki, benim bu deftere yazmam çok büyük bir lüks. Bir de İnsan’ın ihtiyaçlarıyla ilgilenmek…
Eh neyse, gidip İnsan’ı kolaçan edeyim şimdi de. Sonra ikinci şempanzenin yanında nöbet tutma sırası bana gelecek.
Uykum var! Aslında hepimizin uykusu daima var… Bu şempanzelere virüs enjekte ettiğimizden beri doğru düzgün uyuyamadık hiçbirimiz. Bunun dışında işlerimiz de var üstelik. Benim dışarda işim yok; ama Yasemin’le Alper bir de arazi dışına çıkıp işlerine gitmek zorundalar. Gerçi ikisi de istifa etmeyi düşündüğünü söyledi.
Nasılsa yeterli birikimimiz var. Dedemden kalma biraz parayı yatırım hileleriyle sekiz katına çıkarmayı başarabildim. Riskli bir hareketti; ama ne yapayım, paraya ihtiyacımız vardı. Para hala bankada faizde…
Bakın, yazdıkça yazıyorum. Benim bir an önce gitmem gerek…

Kategoriler
Kiralık Katil

Kiralık Katil _ On Beşinci Bölüm: (07.06.2018)

İşte başlıyoruz… Yeni güne başlarken tarihi atmak yerine sadece “yeni bir gün” gibi tabirler kullanmayı planlıyorum…
Defterin günlük kısmının ilk günü:
Bugün yaptığımız virüsü, en zeki primatlar olan Şempanze ve orangutanlarda denemeye karar verdik ve bunun için ortam hazırlamak üzere kolları sıvadık… Bir yandan da asıl görevlerimizi yapmayı ihmal etmeden tabii…
Yasemin çok aydınlatıcı bir ameliyata girdiğini söyledi, nasıl bir şey olduğunu henüz bilmiyorum. Bunun gibi konumuzla hiç alakası olmayan şeyleri de yazacağım günlüğüme. Bu tür küçük ayrıntılar olmasa boşluklar dolmaz ki. Onlar dolmayınca da hayatımızda çıkan en ufak ses onun duvarlarına çarparak yankılanır… yankılanır… ve bu yankılanan ses sonsuzluğa kadar uzar… Kabus gibi, öyle değil mi!


İşte başarıyla başladığımız bir gün daha. Bugün beşer adet şempanze ve orangutan getirttik. Dedemden kalan arazide küçük bir baraka var… İşte oraya yerleştirdik onları. Zaten tüm işlerimizi burada yapıyoruz. Bu konuda çok şanslıyız; çünkü arazi tamamen kendi başına bir yer. Her yerden uzak…
Yasemin’in sevgilisi ve genetik mühendisi olan Alper hayvanlara bakmak için buraya taşındı. Kira da vermeyecek böylece. Yasemin ailesiyle yaşıyor henüz.


Yeni bir gün daha…
Bu orangutanlar kesinlikle çok zeki hayvanlar. Ne yalan söyleyeyim, insanlar üzerinde deney yapmak çok daha acısızdı benim için. Kendimi o kadar suçlu hissediyorum ki! Yasemin’le bunun için tartıştık zaten. Kaç yıllık doktor, hala bir türlü alışamadı denek hayvanlarına. Hoş, ben de alışabildiğimi söyleyemem ya… Bin yıl geçse de alışamayacağım bu işe; ama yapmak zorundayım işte! O kadar çabaladım bu iş için… Alper de pek hoşnut değil… ama o farklı şekilde gösteriyor. Zavallı hayvanlara öyle iyi davranıyor ki… Neredeyse kuş sütü eksik sofralarında. Saatlerce oynuyor onlarla…
Bence aramızdaki en olgun insan Alper. Doğuştan efendi bu adam yahu! İyi ki Yasemin bu adamı seçmiş. Başkası olsa, Frankeinstein’ı yaratan profesör var ya Victor Frankenstein… İşte o olsa kabul etmezdim vallahi… Her neyse… Ben şu yavru orangutanla oynamaya gidiyorum. Gerçekten de olağanüstü bir yaratık! Onun üzerinde deney yapma fikri bile…


İşte harika bir gün daha.
Yavru orangutanı korumam altına aldım. Diğerlerine ayıp olacak; ama kendime engel olamadım işte. Artık benim odamda kalacak. Ona bir isim de koydum: İnsan. Evet… Yavrunun ismi İnsan. Alper ismi duyunca sadece gülümsedi. Yasemin herhangi bir tepki vermedi. Gerek yoktu; çünkü ne düşündüğünü tastamam biliyorum. O da benim bildiğimi biliyor elbette. Kelimesi kelimesine şöyle düşünmüştü: “İşte artık tek takıntısı ete kemiğe büründü ve şimdi de bu adam onu besleyip onunla ilgilenecek…” Hatta biraz ileri gidip gözleriyle söyleyemediği düşüncesini bile tahmin edebiliyorum. Yasemin, benim bu yavruyu sevdiğimi düşünmüyor. Aralarındaki en insancıl olanı alıp ismini İnsan koyarak onu bir nevi takıntımın simgesiymişçesine totemleştirdiğimi düşünüyor. Belki de haklı. “Belki” diyorum; çünkü İnsan’a olan sevgimi yadsıyacak değilim. Cidden seviyorum onu. Tüyleri, tuhaf sesiyle… Hatta durmadan kaka yapmasını bile seviyorum.


Bir gün sonra, işte yine kalem elimde… Bu defa bir dönüm noktasından bahsedeceğim! Hiç unutmayacağım bir şeyden… Evet… Bugün büyük gün! Bugün tarihe yazılacak olan, bize ayrılan altın sayfaya altın harflerin ilk altın çizgisini çizdiğimiz gün…
Hasılı, bugün ilk virüs protatifimizi bir şempanzede denedik. Pek umudum yok; ama… Hiçbir muhteşem buluş ilk denemede yapılmamıştır çünkü. En azından benim bildiğim kadarıyla…
Birkaç gün bekleyeceğiz bakalım. Bu arada İnsan büyüyor… Çok çabuk hem de! Bu inanılmaz bir şey… Bir çocuk yapmalıyım… Ya da ne gerek var ki… İnsan var işte ya…

Kategoriler
Kiralık Katil

Kiralık Katil _ On Dördüncü Bölüm: (05.06.2018)

“Yasemin’le dostluğumuz üniversitede de devam etmişti. Hem de hiç gerilemeden… Hep ilerleyerek… Üniversitede sınıf arkadaşıydık onunla. İkimiz de aynı bölüme girmiştik. Farklı nedenlerle evet; ama aynı bölümde dirsek çürütmeyi tercih etmiştik ikimiz de.”
İşte Handan şimdi gerçekten afallamıştı. Annesinin tıp okuduğunu bilmiyordu çünkü. Garipti… Çok çok garipti…
Onun bildiği kadarıyla annesi hemşirelik okumuştu. Hatta diploması bile vardı. Acaba okulu yarıda bırakıp hemşirelik okumaya mı karar vermişti? Peki Handan bu durumu nasıl olur da bilmezdi! Annesi ona kendisinin de bir zamanlar tıpkı Handan gibi tıp okumuş olduğundan neden hiç bahsetmemişti?
Oysa kendisi bir kiralık katil olduğunu dahi onlardan saklamamıştı. Kim bilir daha neler vardı kendisinin bilmediği! Bu kadar küçük bir şeyi bile sakladığına göre… Hem neden saklamış olabilirdi böyle bir şeyi? Kimden… Sadece kendisinin bilmemesini istemediğinden saklamazdı. Böyle bir şeye bunun için gerek yoktu. Aslında tıp okumuş olduğunu başka birilerinden saklamak istiyor olmalıydı annesi. Beynini patlatsa dahi bunun nedenini anlayamayacağı belliydi. O zaman defteri okumaya devam etmekten başka yapacak bir şey yoktu. Selim Amca daha neler anlatacaktı bakalım…
“Okulu bitirdikten sonra bölümlerimiz değişmişti yalnızca. O beyin cerrahı olmak istemişti. Aslında bağımsız olarak; yani kendisi istediği için bu dalı seçmişti; ama benim işime destek olması için biçilmiş kaftandı beyin cerrahi.
Yapmayı hedeflediğim şeyi en başından bilen tek kişiydi Yasemin. Sonra da bilgi edinmek için arkadaş olduğum bir genetik mühendisliği öğrencisi öğrendi hedefimi. Sebebi de Yasemin’le onun birbirlerine aşık olmasıydı. Yani bu arkadaşlığa kendisi de organik bir bağla bağlanacağına göre ve tabii ki bu konuda oldukça yararlı olacağını da göz önüne getirince ona durumdan bahsetmeyi uygun bulmuştum. 
Böylece ekibimiz tamamlanmıştı.
Aslında bu bir günlük olacaktı; ama her şeyi başından anlatmazsam bu günlüğün hiçbir anlamı olmayacağından, yarı anı defteri yarı günlük, garip bir şey olma yolunda ilerleyecekmişe benziyor bu defter. Günlük kısmına geçmeden önce şu an itibariyle tasarladığım şeyin ne olduğunu açıklayayım:
İnsan beyninin nasıl işlediği hakkında kesin, yani net bir fikrimiz yok, bunu biliyoruz. Yani beynin, milimi milimine her bölgesini bildiğimizi iddia etsek, üstelik beynimizin yüzde onunu dahi kullanabildiğimizi söylesek, bilim insanları tarafından alaya alınmaktan başka bir tepkiyle karşılaşmayacağımız konusunda sizi temin edebilirim. Bu işi yaparken ben de beynin yapısını milimi milimine bilerek ya da bildiğimi iddia ederek… yahut da öğrenmeye çalışmayı düşünerek bir şeyler yapmayacağım. Heyhat… Böyle bir şeyi, yani beynin milimi milime her bölgesi hakkında bilgi sahibi olmayı ne kadar çok istesem de; bunu yapamayacağımın, böyle bir şeye ne ömrümün ne de potansiyelimin yetebileceğinin idrakındayım. Henüz o kadar delirmedim ben… Evet, elinde iyi bir ekip var ve bunun için içimdeki motivasyon kaynağı neredeyse sınırsız… Yine de ben, bildiğim kadarıyla vücudu etkileyerek hedefime ulaşabileceğimi düşünüyorum. En azından bunu bir kere denemeden ölmek istemiyorum…
Sözün kısası, toplumu değiştiren ya da değiştireceğini sanan ideolojilerin aksine ben, insanı değiştirmeye çalışıyorum. Daha etraflıca düşünmelerini, bir şeyi değerlendirirken otomatik olarak değil de; her defasında aynı şeyi bile olsa yeniden düşünerek değerlendirmelerini sağlamayı, yani beynin her hücresine bilinç aşılamayı hedefliyorum.
Size şöyle açıklayayım: Bir tarayıcı düşünün… Hani şu bir sayfanın yavaş yavaş resmini çekip dijital halde bilgisayarda depolayan makinelerden söz ediyorum. O tür makinelerde bir ışık vardır. Tarayıcının başından sonuna gider ve makinenin üzerindeki şeyi yavaş yavaş tarar…
Oysa bir tarayıcıda gelip giden bir ışık değil de; tarayıcının her milimetresinde, kendi alanından sorumlu onlarca ışıkçık olsa ve her ışık kendi görevini yapsa, tarayıcı bir saniyede işini bitirmez miydi? Böylece tarayıcı baştan sona giderken tarayıcı tarafından net görünmeyen ya da taranan şeyin kayması durumunda, tarayıcının performansının çok daha düşük olduğunu düşünürseniz, her milimde kendi görevini yapan ışıkların bulunduğu bir tarayıcının bu tür problemlerle çok daha az karşılaşacağını rahatlıkla tahmin edebilirsiniz.
İşte bunu, yani tarayıcıyı beynimiz varsayarsak, Beynimizdeki düşüncelerimizi, daha doğrusu düşünme sürecimizi de tarayıcımızı baştan sona dolaşan o ışık olarak tasavvur edelim…
Bu ışık hem bir uçtan diğer uca gitmek için enerji harcıyor hem de gittiği yeri düzgün görüntüleyebilmek için öyle değil mi? Bununla beynimiz arasında bir paralellik kurarsak, düşünme sürecimizin, yani düşünürken kullandığımız yöntemimizin de aslında gereksiz enerji harcamak üzerine kurulmuş olduğunu görürüz. Bir de tarayıcıda taranan şeyin devamlı değiştiğini de düşünecek olursanız… Yani anlık olarak henüz o şey hakkında düşünmekteyken koşulların değiştiğini gözünüzün önüne getirsenize, daha tarayıcı/düşünme süreci hala ortalarda bir yerdeyken en baştaki şey değişmiştir. Dolayısıyla taramakta/düşünmekte olduğunuz şey de değişir… Biraz karışık anlattım galiba… Adam sen de! Kimin umrunda ki!
Yapmak istediğim şeyi Yasemin ve diğerleri oldukça iyi anlayıp beni bu konuda yalnız bırakmamakla kalmayıp amacımı paylaşıyorlardı. Önemli olan da buydu.
İşte şimdi her şeyi açıkladığıma göre şimdiye dönebilirim. Yani şimdi, bu defter amacına uygun bir şekilde, bir günlük olarak değerlendirilebilir. Tek farkla ki, ben diğer günlük yazarları gibi başlayan her yeni günde tarihi yazmayı bir türlü benimseyemiyorum. Daha önce birkaç günlük girişimim olmuştu; ama becerememiştim. Oldum olası tarihlerle aram iyi değildir zaten… Zamanı dilimlere ayırmayı sevmem çünkü. Zamanın resmi tarihinden çok beni etkileyen anların kayıtlarını tutmayı severim. Eğer bir şekilde zamanı etiketlemem gerekecek olursa “Yasemin’in bana ip atlamasını öğrettiği zaman” ya da: “Beynin sağ lobundaki bir bölgenin neyi komuta ettiğini öğrendiğim an” diye etiketlerdim. Bu da benim için yeterli olurdu.
Peki o zaman… Buraya yazacağım son bir şeyden sonra, bu defteri günlük olarak kullanmaya hazırım: Aslında bu yazacağım şey bir nevi hatırlatma… Evet… Şu aralar bir virüs geliştirdik… Beyinde, daha önce bahsettiğim değişiklikleri yapacağını umduğumuz bir virüs. İnsana göre şekillenip en yüksek performansı sağlayabilecek kadar iddialı bir virüs…
Bu işte en az görev bana düşüyormuş gibi görünüyordu; ama onları koordine edip planı yapan kişi bizzat bendim. Dahası ben diğer ikisinin alanına ilişkin birçok şey bilirken onlar sadece kendi alanlarına vakıftılar.

Kategoriler
edebiyat Genel

03.06.2018

Dünyada o kadar az insan kalmıştı ki, klonlama teknolojisi kullanılarak insanlar çoğaltılmaya başlanmıştı. Zaten yaşayan insanlar çoğaltılmasın diye mezarlardan insanların DNAları alınıp klonlanır olmuştu. Bu durum da başka bir çatışmayı doğurmuştu. Klonlar ve asıllar arasındaki üstünlük çatışmasını…
Bilim insanları, kimin asıl kimin klon olduğunu gizlemekte epey iyi olduklarından, klonları anlamak için türlü spekülasyonlar üretilmeye başlanmıştı. Bu spekülasyonlardan en çok tutulanı kulak memelerinin büyüklüğünün iki kulakta aynı olmadığı taktirde, kişinin klon olduğu spekülasyonuydu.


Eskiden olan yüzyıl savaşları, yerini kulak memesi savaşlarına bırakmıştı ve bu savaş tam doksan yıl sürmüştü. Ta ki, ölmüş olan bir bilim insanının günlüğü meraklı ve tarafsız bir antikacının eline geçene kadar.
Günlükte şu cümleler yazılıydı:
‘Tıpkı asırlar önceki gibi şu ilkel yaratıklar! Bir maymunun bile yapamayacağını yapıp; boyunlarında düşmanlarının kulak memeleri asılı olduğu halde boy gösteriyorlar! Ah, oysa bilmiyorlar ki klon ya da doğal yoldan oldukları saçma bir kulak memesi simetrisiyle açıklanacak bir şey değil. Düşünmüyorlar… Bunun bir önemi olmadığını anlamıyorlar.’
Bu günlüğün bu bölümü, bir bildiri gibi elden ele dağıtıldı ve bu kez, kulak memeleri simetrik olanlar ve olmayanlar birleşip bilim insanlarına saldırmaya başladı.
Mühim olan saldırmaktı, savaştı.